علی ضرغامی
کتاب یونس در میان نوشته‌های انبیا در عهد عتیق جایگاهی یگانه دارد، زیرا برخلاف سایر کتب نبوی که اغلب مجموعه‌ای از خطابه‌ها یا مکاشفات هستند، روایت یونس بیشتر حالت داستانی دارد و تمرکز آن نه بر پیام به قوم اسرائیل بلکه بر ماجرای شخص یونس و برخورد او با مأموریتی الهی است. در نگاه نخست، پرسش اساسی این است که آیا این داستان یک گزارش تاریخی واقعی از زندگی یونس نبی و رسالت او به نینواست، یا بیشتر باید آن را به‌عنوان روایتی نمادین و تمثیلی در نظر گرفت که با استفاده از عناصر تاریخی و جغرافیایی قصد دارد پیام الهیاتی خاصی را منتقل کند؟
از منظر تاریخی، یونس در دیگر بخش‌های کتاب مقدس نیز یاد شده است. در کتاب دوم پادشاهان (۱۴:۲۵) نام یونس بن امتیای نبی ذکر شده که در زمان سلطنت یربعام دوم (۷۸۶–۷۴۶ ق.م.) زندگی می‌کرد و پیشگویی او در ارتباط با بازپس‌گیری مرزهای اسرائیل مطرح شده است. این اشاره، مبنای محکمی برای واقعیت تاریخی شخص یونس فراهم می‌آورد و نشان می‌دهد که یونس نه صرفاً یک شخصیت افسانه‌ای بلکه پیامبری واقعی در تاریخ اسرائیل بوده است. با این حال، پرسش اصلی بر سر روایت کتاب یونس است: مأموریت او به نینوا، فرار به ترشیش، بلعیده شدن توسط ماهی عظیم و توبه مردم نینوا.از دیدگاه باستان‌شناسی، شهر نینوا واقعاً وجود داشته و یکی از مهم‌ترین مراکز تمدن آشور بوده است.
نینوا در ساحل رود دجله، در نزدیکی شهر موصل کنونی در عراق قرار داشته و در قرن هفتم پیش از میلاد به اوج شکوه خود رسید. کاوش‌های باستان‌شناسی در قرن نوزدهم به‌ویژه توسط هنری لایارد (Henry Layard) و بعدها باستان‌شناسان دیگر، بقایای کاخ‌ها، دیوارها، کتیبه‌ها و کتابخانه مشهور آشوربانی‌پال را آشکار کردند. این کشفیات نشان دادند که نینوا یک شهر عظیم، پرجمعیت و مرکز فرهنگی و سیاسی مهم بوده است. بنابراین، از نظر جغرافیایی و تاریخی، مأموریت یونس به نینوا در بستر واقعی و قابل شناسایی رخ داده است.اما چالش زمانی آغاز می‌شود که به جزئیات روایت نگاه کنیم. کتاب یونس، بر خلاف گزارش‌های خشک تاریخی، ساختاری داستان‌گونه و ادبی دارد. استفاده از اغراق‌های ادبی – مانند توصیف نینوا به‌عنوان «شهری بزرگ که سه روز راه پیمودن دارد» (یونس ۳:۳) – موجب شده برخی محققان این روایت را بیشتر یک اثر ادبی و تمثیلی بدانند تا گزارش دقیق تاریخی. افزون بر این، بلعیده شدن یونس توسط یک ماهی بزرگ و زنده ماندن او برای سه روز در شکم آن، عنصری است که به نظر بسیاری از مفسران، ماهیتی فراتر از تجربه عادی انسانی دارد و جنبه نمادین یا معجزه‌آسا به خود می‌گیرد.
از دید الهیاتی، هدف اصلی کتاب یونس تأکید بر رحمت و شفقت خداوند نسبت به تمامی ملت‌هاست، نه فقط اسرائیل. روایت نشان می‌دهد که حتی نینوا، دشمن سرسخت اسرائیل و مرکز خشونت آشوری، می‌تواند در برابر پیام توبه واکنش نشان دهد و مشمول بخشش خدا شود. بسیاری از الهی‌دانان معتقدند که نویسنده کتاب یونس از شخصیت واقعی یونس نبی بهره گرفته و ماجرایی ادبی ساخته تا پیامی الهیاتی به قوم خود منتقل کند: اینکه خداوند خدایی جهان‌شمول است، نه محدود به قوم اسرائیل.از سوی دیگر، عده‌ای از پژوهشگران سنت‌گرا استدلال می‌کنند که بلعیده شدن یونس توسط ماهی و نجات او رویدادی معجزه‌آسا بوده و نباید با معیارهای عادی طبیعی سنجیده شود. همان‌گونه که در دیگر معجزات عهد عتیق مانند شکافتن دریا به دست موسی یا سقوط دیوارهای اریحا به دست یوشع، با پدیده‌هایی ماورای طبیعت روبه‌رو هستیم، در داستان یونس نیز عنصر معجزه جزئی جدایی‌ناپذیر از روایت است.
در نتیجه، پرسش تاریخی بودن یا نمادین بودن روایت یونس، بستگی مستقیم به دیدگاه خواننده دارد. اگر نگاه تاریخی صرف داشته باشیم، یونس شخصیتی واقعی در قرن هشتم پیش از میلاد بوده و نینوا شهری حقیقی و پرشکوه. اما اگر از منظر ادبی و الهیاتی نگاه کنیم، کتاب یونس بیشتر شبیه تمثیلی است که قصد دارد پیام رحمت جهانی خدا را در قالب یک روایت داستانی بیان کند.از منظر نقد ادبی و زبان‌شناختی، کتاب یونس ویژگی‌هایی دارد که آن را از دیگر کتب نبوی متمایز می‌سازد. زبان کتاب ساده، روان و داستان‌محور است و ساختاری نزدیک به روایت‌های تمثیلی و حکایت‌های آموزشی دارد. همین مسئله موجب شده است که برخی محققان آن را نوعی «داستان تمثیلی نبوی» بدانند که به‌وسیله یک نویسنده ناشناس (احتمالاً قرن پنجم یا چهارم پیش از میلاد) نوشته شده است. در این دیدگاه، شخصیت تاریخی یونسِ قرن هشتم ق.م. به‌عنوان قهرمان اصلی انتخاب شده، اما روایت مأموریت او به نینوا بازسازی ادبی بعدی است که قصد داشته مفهومی عمیق‌تر را منتقل کند. این نوع استفاده از شخصیت‌های تاریخی برای خلق روایت‌های تمثیلی در ادبیات کتاب مقدس بی‌سابقه نیست و در سنت یهودی نمونه‌های مشابهی دارد.با این حال، نمی‌توان فراموش کرد که نویسنده به‌طور دقیق نام نینوا را ذکر کرده است. نینوا در قرن هشتم ق.م. هنوز پایتخت آشور نشده بود و تا زمان سنحاریب (۷۰۵–۶۸۱ ق.م.) جایگاه اصلی خود را به دست نیاورده بود. از این رو برخی محققان استدلال کرده‌اند که مأموریت یونس به نینوا در قرن هشتم تا حدی نامعمول به نظر می‌رسد. از سوی دیگر، آگاهی دقیق نویسنده از عظمت نینوا نشان می‌دهد که او احتمالاً در دوره‌ای نوشته است که شهر نینوا شهرت گسترده‌ای داشته، یعنی در قرن هفتم یا حتی پس از سقوط آن در ۶۱۲ ق.م. این نکته مؤید آن است که روایت کتاب یونس احتمالاً متنی پسین است که گذشته را با چشم‌انداز الهیاتی و پیام‌آموزانه بازسازی کرده است.
از نظر سنت‌های دینی، یهودیت و مسیحیت به‌طور سنتی کتاب یونس را به‌عنوان گزارشی واقعی و معجزه‌آسا پذیرفته‌اند. در انجیل نیز عیسی به «آیت یونس» اشاره می‌کند و سه روز و سه شب بودن او در شکم ماهی را نشانه‌ای از مرگ و رستاخیز خود می‌داند (متی ۱۲:۴۰). این اشاره موجب شده است که مسیحیان داستان یونس را نه صرفاً تمثیلی، بلکه رویدادی تاریخی با معنای نمادین عمیق بدانند. در الهیات مسیحی، یونس پیش‌نمونی از مسیح به شمار آمده است: همان‌گونه که یونس در روز سوم از شکم ماهی بیرون آمد، مسیح نیز در روز سوم از دل مرگ و قبر برخاست.
باستان‌شناسی تاکنون شواهد مستقیمی از توبه عمومی مردم نینوا در واکنش به پیام یک نبی عبری به دست نداده است. متون آشوری موجود از پادشاهان و کتیبه‌های سلطنتی بیشتر به پیروزی‌های نظامی، فتوحات و فعالیت‌های عمرانی پرداخته‌اند و هیچ اشاره‌ای به پذیرش پیام دینی از سوی یک نبی خارجی در آنها دیده نمی‌شود. این سکوت تاریخی باعث شده بسیاری از پژوهشگران، روایت توبه جمعی نینوا را بیشتر به‌عنوان یک تصویر الهیاتی ببینند تا گزارشی تاریخی.با وجود این، آنچه اهمیت دارد پیام اصلی کتاب است: تأکید بر امکان توبه و تغییر حتی برای بدترین دشمنان. در زمانه‌ای که آشوریان به‌عنوان قدرتی بی‌رحم شناخته می‌شدند، نگارش روایتی که نشان می‌دهد حتی نینوا می‌تواند مشمول رحمت الهی شود، جسورانه و رادیکال بود. این پیام نه‌تنها برای قوم اسرائیل، بلکه برای هر خواننده‌ای در طول تاریخ، دعوتی به درک رحمت خدا فراتر از مرزهای قومی و ملی است.از این منظر، پرسش تاریخی یا نمادین بودن روایت در نهایت چندان سرنوشت‌ساز نیست؛ چه این رویداد دقیقاً رخ داده باشد و چه در قالب یک تمثیل ادبی بیان شده باشد، پیام آن ثابت است: خداوند خدایی است که می‌خواهد همه ملت‌ها توبه کنند و از رحمت او بهره‌مند شوند.
نظر شما در مورد این نوشته چیست؟