علی ضرغامی
فرقهٔ ساینتولوژی یکی از بحثبرانگیزترین و در عین حال مرموزترین جنبشهای دینی معاصر است که در میانهٔ قرن بیستم در ایالات متحده شکل گرفت. بنیانگذار این جنبش مردی به نام ال. ران هابارد بود که ابتدا به عنوان نویسنده داستانهای علمی–تخیلی شناخته میشد. او در سال ۱۹۵۰ کتابی به نام «دیانتیکس: علم نوین سلامت ذهنی» منتشر کرد که ادعا میکرد روشی علمی برای درمان روانی و رسیدن به تعادل ذهنی و روحی است. این کتاب در واقع آغازگر جنبشی شد که بهزودی به صورت یک دین جدید تحت عنوان ساینتولوژی یا «علم دانش» درآمد. در سال ۱۹۵۴، کلیسای ساینتولوژی رسماً در کالیفرنیا تأسیس شد و بهتدریج در سراسر جهان گسترش یافت.
ساینتولوژی بر این باور است که انسانها موجوداتی جاودان به نام «تِیتن» هستند که در ذات خود الهی و قادرند به شناخت و تواناییهای فوقطبیعی دست یابند. طبق آموزههای ساینتولوژی، تیتنها میلیونها سال پیش وجود داشتند و طی تناسخهای بیشمار، آگاهی خود را از دست دادهاند. هدف این آیین آن است که از طریق روشهایی خاص، انسان را یاری کند تا بار دیگر به حالت اولیهٔ آگاهی کامل برسد. یکی از مفاهیم کلیدی ساینتولوژی «اودیتینگ» است؛ فرآیندی شبیه به مشاوره که در آن فرد با کمک دستگاهی به نام «ایمتر» خاطرات سرکوبشده و ضربههای روحی گذشته را بازیابی کرده و بهتدریج از تأثیرات منفی آنها رهایی مییابد. این فرآیند در ابتدا برای پاکسازی ذهن از «اِنگرامها» انجام میشود و به سطحی به نام «کلیر» ختم میگردد. در ادامه، فرد میتواند با گذر از سطوح بالاتر، به وضعیتهای بالاتر آگاهی یا «سطوح OT» دست پیدا کند که در آن انسان تواناییهایی چون کنترل ماده، انرژی، فضا و زمان را به دست میآورد.
باورهای ساینتولوژی ریشهای در اسطورهشناسی علمی–تخیلی دارند. یکی از داستانهای معروف در آموزههای درونی ساینتولوژی، ماجرای «لرد زینو» است؛ موجودی از کهکشانهای دور که میلیونها سال پیش میلیاردها موجود را به زمین فرستاد و با منفجر کردن آنها در آتشفشانها، باعث آزاد شدن تیتنهایی شد که اکنون به انسانها چسبیدهاند. هرچند این بخش از تعالیم تنها در مراحل بالای ساینتولوژی آشکار میشود و برای افراد تازهوارد توضیح داده نمیشود. این موضوع باعث شده بسیاری از منتقدان، ساینتولوژی را شبهعلم یا حتی یک کیش خطرناک بدانند.
ساختار کلیسای ساینتولوژی شدیداً سلسلهمراتبی و کنترلگر است. در رأس آن سازمانی به نام «Sea Org» یا سازمان دریایی قرار دارد که اعضای آن تعهدات هزارساله امضا میکنند و تمام زندگی خود را وقف آیین مینمایند. کلیسا تأکید فراوانی بر رازداری، تبعیت مطلق از رهبران، و پرداختهای مالی سنگین برای شرکت در دورههای آموزشی دارد. عضویت در سطوح بالاتر ساینتولوژی نیازمند پرداخت مبالغ هنگفتی است که گاه به صدها هزار دلار میرسد. این نظام مالی یکی از دلایل اصلی انتقاد از ساینتولوژی است، چرا که منتقدان آن را بیشتر یک تجارت پنهانشده در قالب مذهب میدانند.
کلیسای ساینتولوژی به شدت با انتقادات و افشاگریها مواجه بوده است. بسیاری از اعضای سابق از فشارهای روانی، کنترل ذهنی، جاسوسی، و حتی سوءرفتار سخن گفتهاند. این فرقه بهویژه به استفاده گسترده از وکلا و پروندههای قضایی برای سرکوب مخالفان معروف است. همچنین بارها روزنامهنگاران، نویسندگان، و فعالان حقوق بشر هدف تهدید یا آزار از سوی این کلیسا قرار گرفتهاند. با وجود این، ساینتولوژی در برخی کشورها از جمله آمریکا به عنوان یک دین به رسمیت شناخته شده است، اگرچه در کشورهایی مانند آلمان و فرانسه، فعالیت آن بهشدت محدود یا ممنوع شده است.این فرقه در بلژیک نیز فعالیت دارند.
یکی از دلایل شهرت و نفوذ ساینتولوژی حضور چهرههای سرشناسی از جمله بازیگران مشهور هالیوودی چون تام کروز و جان تراولتا در میان اعضای آن است. کلیسا از این چهرهها برای تبلیغ آموزههای خود و جذب مخاطبان جدید بهره گرفته است. همچنین ساینتولوژی با بهرهگیری از ظاهری علمی، زبانی روانشناسانه، و سازماندهی حرفهای، توانسته است مخاطبانی از طبقات متوسط و بالای جامعه را به خود جذب کند، بهویژه آنهایی که در جستوجوی رشد فردی و ذهنی هستند.
در نهایت، ساینتولوژی تلفیقی از رواندرمانی، اسطورههای علمی–تخیلی، آموزههای شرقی، و ساختارهای فرقهای است که با وعدهٔ آزادی ذهنی و تواناییهای ماورایی، افراد را جذب میکند، ولی در عمل به کنترل شدید ذهن و رفتار، پرداختهای مالی هنگفت، و وابستگی شدید به ساختار کلیسا منتهی میشود. بهرغم تلاشهای فراوان کلیسا برای حفظ ظاهر مذهبی، بسیاری از پژوهشگران و منتقدان آن را به عنوان یک فرقه خطرناک، تجاری، و ضدآزادی قلمداد میکنند که به جای معنویت، به سلطه بر ذهن و زندگی افراد میپردازد.
ایرانکده تاریخ و الهیات 
بیان دیدگاه